Xoài cát Hòa Lộc, cát Chu, xoài Úc, xoài tròn Yên Châu: nhận mặt từng loại

Xoài là loại quả có nhiều giống nhất trên sạp trái cây Việt, và cũng là loại bị gắn tên sai nhiều nhất. Gần như quả xoài vàng nào cũng được rao là "cát Hòa Lộc", trong khi giá Hòa Lộc thật thường gấp đôi, gấp ba các giống khác.

Mỗi giống có dáng, vỏ, thịt và mùa riêng, và có giống chỉ ngon khi ăn xanh. Biết nhận mặt từng loại, bạn vừa mua đúng thứ mình muốn, vừa tránh được quả bị ủ chín bằng hoá chất, loại quả nhìn vàng ươm mà ăn chua sượng.

Giống nào, vùng nào

Xoài cát Hòa Lộc có gốc ở vùng Hòa Hưng, Cái Bè (Tiền Giang cũ, nay thuộc Đồng Tháp), và là một trong số ít loại xoài Việt có chỉ dẫn địa lý được bảo hộ. Ngày nay giống này được trồng khắp đồng bằng sông Cửu Long và cả Đông Nam Bộ, nên "giống Hòa Lộc" và "xoài vùng Hòa Lộc" là hai chuyện khác nhau.

Xoài cát Chu trồng nhiều ở Cao Lãnh (Đồng Tháp), là giống quen thuộc trong bữa ăn người miền Tây vì giá mềm, vị chua ngọt hài hoà. Xoài Úc là giống nhập nội, trồng thành vùng lớn ở Cam Lâm (Khánh Hòa), nơi có khí hậu khô, nắng nhiều. Ở phía Bắc, xoài tròn Yên Châu (Sơn La) là đặc sản có chỉ dẫn địa lý, quả nhỏ nhưng thơm rất mạnh.

Ngoài ra còn hai giống chủ yếu để ăn xanh: xoài keo, quả thuôn nhỏ, thịt giòn, có nguồn gốc từ Campuchia và trồng nhiều ở An Giang; và xoài tượng, quả rất to, vỏ dày, chua giòn, chấm muối ớt hoặc làm gỏi. Xoài Tứ Quý gắn với Bến Tre cũ (nay thuộc Vĩnh Long), cho quả rải rác quanh năm, ăn được cả xanh lẫn chín.

Nhận mặt bốn giống xoài ăn chín

Kích thước và trọng lượng dưới đây là mức hay gặp, có thể lệch theo vườn và tuổi cây.

Xoài thuận vụ và xoài nghịch vụ

Nhà vườn miền Tây và Đồng Tháp xử lý cho xoài ra hoa nhiều đợt trong năm, nên ngoài vụ thuận đầu năm vẫn có xoài Hòa Lộc, cát Chu bán ra. Xoài nghịch vụ ít hơn, giá cao hơn, và chất lượng phụ thuộc nhiều vào thời tiết lúc nuôi quả: gặp mưa nhiều, quả dễ bị thán thư, vỏ xấu, thịt nhiều nước, ngọt kém.

Vào vụ thuận, xoài về chợ nhiều, giá dễ chịu và quả ngon đồng đều nhất; đây là lúc nên mua xoài Hòa Lộc làm quà hoặc mua nhiều để làm xoài sấy, sinh tố. Ngoài vụ, bạn vẫn có thể gặp quả rất ngon, chỉ cần chọn kỹ hơn và chấp nhận giá cao hơn. Giá xoài Hòa Lộc luôn cao hơn các giống khác, nên một mức giá rẻ bất thường cho "Hòa Lộc" là dấu hiệu nên xem kỹ dáng quả.

Xoài ăn xanh và xoài ăn chín không thay cho nhau được

Xoài keo. Ăn khi còn xanh già, thịt trắng ngà, giòn, ngọt nhẹ, không chua gắt. Để chín thì thịt vàng, nhiều xơ, kém hấp dẫn.

Xoài tượng. Ăn xanh, chua giòn, hợp làm gỏi, chấm mắm đường. Quả chín ít người mua vì vị nhạt.

Xoài cát Hòa Lộc, cát Chu. Ngon nhất khi chín vàng. Ăn xanh thì chua gắt, phí giá tiền.

Xoài Úc, Tứ Quý. Ăn được cả hai: xanh thì giòn, chín thì ngọt dịu. Xoài Úc chín cây hợp người không thích mùi xoài quá nồng.

Chọn quả xoài chín ngon

Với xoài ăn chín, các thao tác sau giúp loại phần lớn quả kém chất lượng.

1. Ngửi phần cuống: xoài chín cây có mùi thơm rõ ngay ở cuống. Không có mùi hoặc có mùi hăng là đáng ngờ.
2. Ấn nhẹ phần vai gần cuống: hơi lún, đàn hồi là vừa ăn. Quả cứng cả quả là chưa chín; mềm nhũn một chỗ là dập.
3. Nhìn vỏ: căng, mịn, màu chuyển đều. Vỏ nhăn nheo là quả để lâu, mất nước, thịt có thể xơ, chua.
4. Xem các đốm đen: đốm nhỏ li ti thường chỉ ở vỏ; đốm đen lõm, lan rộng là bệnh thán thư, thịt bên dưới dễ thâm hỏng.
5. Cầm thử: quả nặng tay so với kích cỡ thường nhiều thịt, hạt mỏng.
6. Với xoài Hòa Lộc, nhìn dáng: thon dài, phần cuống đầy đặn, đầu không quá nhọn. Quả tròn ngắn, vỏ dày thường là giống khác.

Xoài ủ đất đèn và chín ép: cách nhận

Vì sao có chuyện ủ đất đèn. Đất đèn (canxi cacbua) gặp ẩm sinh khí làm quả chín nhanh. Cách này rẻ và nhanh nên vẫn bị dùng cho xoài, chuối, đu đủ hái non. Đất đèn công nghiệp có thể lẫn tạp chất asen, phốt pho; nhiều nước cấm dùng để ủ trái cây.

Vỏ vàng loang, cuống còn xanh. Quả ủ ép thường lên màu nhanh nhưng không đều: vỏ vàng một mảng, xanh một mảng, hoặc vỏ vàng tươi mà cuống vẫn xanh cứng.

Thịt ngoài mềm, sát hạt còn sống. Bổ ra thấy phần thịt sát vỏ mềm, vào gần hạt thì cứng, chua, trắng; vị nhạt, không thơm.

Mùi hăng lạ. Ngửi sát có mùi hăng, gắt như mùi tỏi thay vì mùi thơm ngọt của xoài chín cây. Một số quả còn vương bụi trắng xám trên vỏ.

Cách an toàn khi tự ủ. Mua xoài già, ủ trong thùng giấy hoặc thùng gạo kèm vài quả chuối chín. Quả tự sinh khí etylen, chín đều trong hai đến bốn ngày mà không cần hoá chất.

Xoài bao trái và những vết lốm đốm trên vỏ

Xoài Hòa Lộc bán ở siêu thị thường có vỏ vàng sáng, mịn, gần như không tì vết. Phần lớn là xoài được bao trái bằng túi giấy từ khi còn nhỏ, giúp hạn chế sâu bệnh, ruồi đục quả và cho vỏ đẹp. Xoài không bao trái vỏ có thể lốm đốm, sần hơn, nhưng thịt vẫn ngon nếu quả đủ già.

Vì vậy đừng loại quả chỉ vì vỏ không đẹp. Điều cần tránh là vết lõm mềm, vết nứt chảy nhựa, đốm đen lan rộng và quả có lỗ nhỏ do ruồi đục, bên trong thường có dòi hoặc thịt bị thối một vùng.

Giữ xoài sau khi mua

Xoài là quả nhiệt đới, chịu lạnh kém khi còn xanh.

• Xoài xanh già: để nhiệt độ phòng, nơi thoáng, ba đến năm ngày sẽ chín. Không cho vào tủ lạnh, quả sẽ không chín được và vỏ bị thâm.
• Xoài đã chín: cho vào ngăn mát, ăn trong ba đến năm ngày. Lấy ra trước khi ăn chừng mười lăm phút để mùi thơm trở lại.
• Xoài đã cắt: bọc kín hoặc để hộp có nắp, ăn trong một đến hai ngày.
• Cấp đông: cắt miếng, dàn mỏng trên khay cho đông cứng rồi dồn vào túi, dùng làm sinh tố, kem trong vài tháng.
• Xoài gửi đi xa: chọn quả già còn xanh, bọc giấy từng quả, để người nhận tự ủ chín. Gửi xoài đã chín vàng gần như chắc chắn bị dập.