Nhiều gia đình có thói quen mỗi năm đặt một lần vài can nước mắm từ nhà thùng quen, vài bao gạo từ ruộng nhà người thân, vài ký tiêu từ người quen ở vùng trồng. Mua thẳng nguồn, mua nhiều, giá tốt hơn và yên tâm hơn. Nhưng không phải sản vật nào cũng hợp để tích trữ: có món càng để càng ngon, có món qua vài tháng đã mất hết giá trị.
Bài này phân loại các sản vật quen thuộc theo khả năng để lâu, đưa ra cách tính lượng cần mua, và những lưu ý để việc mua sỉ thực sự là tiết kiệm chứ không phải mua về để bỏ.
Phân nhóm theo khả năng để lâu
Thời gian dưới đây là ước lượng trong điều kiện cất đúng cách ở gia đình; điều kiện nóng ẩm có thể làm rút ngắn đáng kể:
| Nhóm | Ví dụ | Có thể tích trữ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Rất bền | Nước mắm truyền thống, muối, đường, mật ong nguyên chất | Một năm trở lên | Nước mắm có thể sẫm màu, đậm mùi hơn theo thời gian |
| Bền nếu nguyên dạng | Tiêu, quế, hồi nguyên hạt; trà đóng gói kín | Khoảng 6–12 tháng | Xay sẵn thì mất mùi nhanh hơn nhiều |
| Trung bình | Gạo, đậu, nấm khô, măng khô, mộc nhĩ | Khoảng 3–6 tháng | Sợ mọt, sợ ẩm; cần hộp kín |
| Ngắn | Hạt nhiều dầu (điều, óc chó, mắc ca), cà phê rang, bột các loại | Vài tuần đến vài tháng | Dễ ôi, mất mùi; nên trữ ngăn mát, ngăn đông |
| Không nên tích | Mực một nắng, mắm chưa chín, đồ ngâm tự làm, bánh tươi | Theo ngày, theo tuần | Mua vừa đủ, mua đúng mùa |
Những món đáng mua nhiều
Nước mắm truyền thống. Nước mắm cá cơm ủ chượp đủ thời gian rất bền nhờ độ mặn cao. Mua theo can từ nhà thùng ở các vùng làm mắm nổi tiếng thường rẻ hơn mua lẻ từng chai. Sau một thời gian, nước mắm có thể sẫm màu hơn, thoảng mùi đậm hơn, nhưng vẫn dùng được nếu không có mùi lạ. Chiết ra chai nhỏ để dùng hằng ngày, phần can lớn đậy kín, để nơi mát, tránh nắng.
Tiêu, quế, hồi, thảo quả nguyên hạt. Gia vị nguyên hạt giữ tinh dầu lâu hơn rất nhiều so với dạng bột. Mua cả ký tiêu hạt đúng vụ thu hoạch rồi xay dần mỗi lần một ít cho mùi thơm như mới.
Muối, đường, mật ong. Hầu như không hỏng nếu cất kín, khô. Mật ong có thể kết tinh, không phải hỏng; ngâm hũ trong nước ấm là tan lại.
Những món nên mua vừa đủ
Gạo. Gạo mới xay thơm nhất trong vài tuần đầu; để lâu gạo mất mùi, dễ có mọt, nhất là trời nóng ẩm. Nếu mua cả bao, chia ra thùng kín, để nơi khô mát, có thể cho vài tép tỏi khô hoặc ớt khô theo kinh nghiệm dân gian; với lượng lớn, mua theo từng đợt hai ba tháng hợp lý hơn.
Hạt nhiều dầu. Hạt điều, óc chó, mắc ca để lâu ở nhiệt độ phòng sẽ ôi dầu. Nếu mua nhiều để được giá, chia túi nhỏ, ép kín khí, cất ngăn đông.
Cà phê rang. Cà phê rang ngon nhất trong vài tuần sau khi rang; xay sẵn thì càng nhanh mất mùi. Mua hạt rang theo lượng dùng trong khoảng một tháng là vừa.
Đồ khô ăn liền. Mực tẩm, cá khô ăn liền, khô bò thường có độ ẩm cao hơn đồ khô nấu, dễ mốc. Mua vừa đủ, xem kỹ hạn dùng và giữ lạnh sau khi mở.
Tính lượng mua cho gia đình
Mua dư rồi bỏ còn tốn hơn mua lẻ. Trước khi đặt số lượng lớn, làm một phép tính đơn giản:
- Ghi lại lượng gia đình dùng trong một tháng: bao nhiêu chai nước mắm, bao nhiêu ký gạo, bao nhiêu lạng tiêu, nấm.
- Nhân với số tháng mà món đó giữ được chất lượng (xem bảng phía trên), không nhân với 12 tháng nếu món đó chỉ giữ được 3 tháng.
- Trừ đi phần quà biếu người thân hay gửi đi, vì những món này thường được biếu tặng nhiều dịp Tết.
- So sánh giá mua sỉ với giá mua lẻ của cùng loại, tính cả phí vận chuyển và chỗ chứa trong nhà.
- Nếu lượng cần ít mà người bán chỉ bán theo đơn lớn, rủ vài gia đình mua chung rồi chia ra.
Mua đúng mùa vụ để được giá và chất lượng
Tích trữ có ý nghĩa nhất khi mua vào đúng lúc sản vật vừa thu hoạch: tiêu sau vụ hái ở Tây Nguyên và miền Đông Nam Bộ (thường đầu năm), gạo mới sau vụ gặt, hạt điều mùa thu hoạch, nấm, măng sau mùa làm. Hàng vụ mới vừa tươi, vừa có nguồn cung dồi dào nên giá thường dễ chịu hơn.
Ngược lại, mua số lượng lớn vào lúc giáp vụ, khi hàng tồn kho đã nhiều tháng, là lúc vừa đắt vừa kém tươi. Hỏi người bán hàng vụ nào, thu hoạch tháng mấy là câu cần thiết trước khi đặt lượng lớn.
Cất trữ số lượng lớn trong nhà
Mua nhiều thì phải có chỗ cất đúng cách, nếu không tiết kiệm được ở đầu này sẽ mất ở đầu kia:
- Thùng gạo có nắp kín, kê cao khỏi sàn, tránh sát tường ẩm.
- Can nước mắm để nơi tối, mát; không đặt dưới nắng hoặc gần bếp; đậy nắp kín, lau sạch miệng can sau mỗi lần chiết.
- Gia vị nguyên hạt đựng hũ thuỷ tinh kín, để tủ tối; ghi ngày mua lên hũ.
- Đồ khô chia gói nhỏ, phần dùng xa cất ngăn đông; ghi ngày đóng gói.
- Kiểm tra định kỳ mỗi tháng: mọt, mốc, mùi lạ. Phát hiện sớm thì chỉ mất một phần.
Những sai lầm khi mua số lượng lớn
Mua theo giá, không theo nhu cầu. Thấy giá sỉ rẻ hơn mấy chục nghìn mỗi ký là đặt ngay cả bao, rồi một nửa bị mọt, bị ôi trước khi dùng tới. Tiết kiệm thật chỉ khi dùng hết trong thời gian món đó còn ngon.
Không kiểm mẫu trước. Đặt hàng lớn từ người bán mới mà không mua thử một lượng nhỏ trước. Hãy thử một đơn nhỏ, nấu ăn vài bữa, rồi mới đặt lượng lớn.
Cất một chỗ, mở một lần. Một bao lớn mở ra đóng vào mỗi ngày sẽ hút ẩm, hút mùi. Chia nhỏ ngay khi nhận hàng là việc bắt buộc.
Quên chỗ chứa. Mua một năm nước mắm, gạo, đồ khô cần không gian khô mát. Căn hộ nhỏ, bếp nóng thì lượng tích trữ phải tính theo chỗ cất được.
Không ghi ngày. Sau vài tháng, không ai nhớ túi nào mua trước. Ghi ngày lên mọi túi, hũ, can, dùng theo nguyên tắc mua trước dùng trước.
Khi tích trữ trở thành quà biếu
Nhiều gia đình mua số lượng lớn một phần để biếu người thân dịp lễ Tết. Nếu vậy, nên tách riêng phần biếu ngay từ đầu, đóng gói đẹp và kín, ghi ngày, cất ở nơi tốt nhất trong nhà. Đừng biếu phần đã mở dùng dở hay phần để quá lâu, vì món ngon lúc mua có thể đã kém đi khi tới tay người nhận.
Một mẹo nhỏ là chọn món bền làm quà tích trữ, như nước mắm truyền thống, tiêu hạt, mật ong, trà đóng hộp kín. Những món dễ ôi như hạt nhiều dầu, cà phê rang, đồ khô ăn liền thì nên mua sát ngày biếu để người nhận dùng lúc còn ngon nhất, khỏi phải tích trữ thay bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nước mắm để lâu năm có bị hỏng không?
Nước mắm truyền thống có độ mặn cao nên rất khó hỏng nếu đậy kín và để nơi mát. Theo thời gian màu có thể sẫm hơn, mùi đậm hơn. Nếu thấy mùi chua, mùi lạ, có váng hay nấm mốc thì không nên dùng.
Gạo để bao lâu thì bị mọt?
Tuỳ điều kiện cất và loại gạo, nhưng ở nhiệt độ và độ ẩm cao, gạo có thể xuất hiện mọt sau vài tháng. Đựng thùng kín, để nơi khô mát và mua theo đợt giúp hạn chế. Gạo đã có mọt nhiều nên sàng sạch, dùng sớm.
Có nên mua tiêu xay sẵn số lượng lớn không?
Không nên. Tiêu xay sẵn mất tinh dầu, mùi thơm nhanh hơn nhiều so với tiêu nguyên hạt. Hãy mua tiêu hạt số lượng lớn và xay dần mỗi lần một ít bằng cối xay tiêu cầm tay.
Mua chung sản vật với nhiều nhà có lợi không?
Có, nếu cả nhóm thống nhất được loại hàng, người bán và cách chia. Mua chung giúp đạt mức giá sỉ mà mỗi nhà không phải tích quá nhiều. Nên có một người đứng ra liên hệ, ghi rõ lượng và tiền của từng nhà.
Hạt điều mua nhiều nên bảo quản thế nào?
Chia thành nhiều túi nhỏ, ép hết không khí hoặc hút chân không, cất ngăn đông. Mỗi lần lấy ra một túi để ở ngăn mát hoặc hộp kín và ăn trong vài tuần. Rang lại sơ nếu hạt hơi ỉu.
