Một túi tôm khô, một chai nước mắm, một hộp mứt gừng bày trên kệ hay trên ảnh bán hàng online đều mang theo một tấm nhãn. Phần lớn người mua chỉ nhìn tên và giá, trong khi những dòng chữ nhỏ ở mặt sau mới cho biết ai làm ra, làm từ gì, còn hạn bao lâu và nên cất ra sao.
Theo quy định về nhãn hàng hoá của Việt Nam (Nghị định 43/2017/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi), thực phẩm đóng gói phải ghi một số thông tin bắt buộc. Biết danh sách đó, bạn có thể loại ngay những sản phẩm thiếu thông tin, và đọc được những gì người bán không nói ra.
Những dòng nhãn thực phẩm phải có
Đây là các nhóm thông tin bắt buộc đối với thực phẩm đóng gói sẵn, kèm ý nghĩa thực tế với người mua sản vật:
| Thông tin | Đọc để biết gì |
|---|---|
| Tên hàng hoá | Đúng là sản phẩm bạn định mua: "nước mắm" khác "nước chấm", "mật ong" khác "siro mật ong" |
| Thành phần | Nguyên liệu xếp theo khối lượng giảm dần; thứ đứng đầu là thứ nhiều nhất |
| Định lượng | Khối lượng tịnh hoặc thể tích thực, không gồm bao bì; so giá phải quy về cùng đơn vị |
| Ngày sản xuất, hạn sử dụng | Độ tươi của hàng và thời gian bạn còn dùng được |
| Tên, địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm | Ai đứng ra chịu trách nhiệm nếu sản phẩm có vấn đề |
| Xuất xứ | Sản phẩm làm ở đâu; với sản vật, đây là dòng rất đáng đọc |
| Hướng dẫn sử dụng, bảo quản | Cất nhiệt độ thường hay phải giữ lạnh sau khi mở |
| Thông tin cảnh báo | Chất gây dị ứng như tôm, cua, đậu phộng, sữa; cảnh báo cho trẻ nhỏ, người có bệnh |
Đọc thành phần như người buôn sành
Dòng thành phần là chỗ nói thật nhiều nhất. Nước mắm truyền thống thường chỉ có cá và muối; nếu thấy thêm nước, đường, chất điều vị, chất tạo ngọt, chất bảo quản, đó là nước mắm pha chế hoặc nước chấm. Không có gì sai, nhưng giá phải khác.
Với đồ khô, để ý các chất tạo màu, chất giữ ẩm. Tôm khô đỏ rực khác thường, thành phần có phẩm màu, là loại nên tránh nếu bạn mua để nấu cho trẻ con. Mứt, ô mai ghi nhiều loại phẩm màu, chất làm ngọt tổng hợp thì cân nhắc. Mật ong mà thành phần có "đường", "siro" thì không còn là mật ong nguyên chất.
Một mẹo nhỏ là nhìn thứ tự. Sản phẩm "trà gừng" có đường đứng trước gừng nghĩa là đường chiếm phần lớn. Sản phẩm "bánh cốm" mà bột mì và đường đứng trên cốm thì cốm chỉ là phần phụ.
Với sản phẩm có tên gắn một vùng, như chè Thái Nguyên hay nước mắm Phú Quốc, hãy so tên trên mặt trước với dòng xuất xứ và địa chỉ cơ sở sản xuất ở mặt sau. Hai thông tin này lệch nhau là điều cần hỏi lại.
Ngày tháng trên bao bì: đọc cho đúng
NSX và HSD. NSX là ngày sản xuất, HSD là hạn sử dụng. Hai dòng này phải có trên bao bì, không được dán đè hay tẩy xoá. Nhãn dán chồng một lớp ngày mới lên lớp cũ là dấu hiệu nên từ chối.
Hạn sử dụng tính theo bao bì còn nguyên. Một chai nước mắm có hạn hai năm nhưng đã mở nắp thì nên dùng trong vài tháng; hộp hạt điều đã mở nên ăn trong vài tuần. Hướng dẫn "sau khi mở" thường ghi cạnh dòng bảo quản.
"Sử dụng tốt nhất trước" và "Hạn sử dụng". Trên một số hàng nhập, bạn sẽ gặp cụm best before, tức là chất lượng ngon nhất trước ngày đó; khác với use by, hạn cuối cùng để dùng an toàn. Với đồ khô, đồ đóng hộp, quá hạn best before ít ngày thường chỉ giảm mùi vị; với đồ tươi, đồ lạnh thì không nên đùa với hạn.
Ngày sản xuất quá cũ so với hạn. Mua hàng sắp hết hạn với giá giảm không sai, chỉ cần biết mình dùng kịp. Nhưng hàng bán giá đầy đủ mà chỉ còn vài tuần thì nên đổi gói khác.
Nhãn phụ tiếng Việt với hàng nhập khẩu
Sản vật nhập khẩu như hạt, phô mai, rượu vang, sô cô la, trái cây đóng hộp khi bán ở Việt Nam phải có nhãn phụ tiếng Việt ghi đủ các thông tin bắt buộc, thường là một miếng dán nhỏ ở mặt sau. Khi xem nhãn phụ:
- Tìm tên và địa chỉ đơn vị nhập khẩu; đây là đầu mối chịu trách nhiệm tại Việt Nam.
- So xuất xứ ghi trên nhãn phụ với nhãn gốc; hai chỗ phải khớp nhau.
- Đối chiếu hạn dùng trên nhãn phụ với ngày in trên bao bì gốc, có khi nằm ở đáy hộp hay nắp chai.
- Hàng không có nhãn phụ thường là hàng xách tay hoặc hàng không qua kênh nhập khẩu chính thức. Bạn có thể vẫn mua, nhưng phải chấp nhận không ai chịu trách nhiệm.
Sản vật không có nhãn: không phải lúc nào cũng đáng ngờ
Ở chợ quê, chợ phiên, mắm, mật ong, măng khô, chè được bán theo cân, đựng trong túi nilon, chai tái sử dụng, không có nhãn nào. Quy định nhãn áp dụng cho hàng đóng gói sẵn lưu thông, còn hàng bán trực tiếp từ người làm ra thì người mua dựa vào việc nhìn, ngửi, nếm và quen biết.
Rủi ro bắt đầu khi hàng không nhãn được bán qua nhiều tầng trung gian, trên mạng, hoặc đóng vào hộp đẹp mà không có thông tin. Khi đó bạn không biết hàng làm lúc nào, ai làm, cất ra sao. Với những món dễ hỏng hoặc dễ gây ngộ độc như mắm tự làm, đồ ngâm, đồ đóng hũ, nên ưu tiên người làm có địa chỉ rõ ràng và hỏi kỹ ngày làm.
Soi nhãn trong 30 giây khi đứng trước kệ
Không cần đọc hết. Theo thứ tự này, bạn loại được phần lớn sản phẩm không ổn:
- Lật mặt sau, tìm NSX và HSD. Không có, mờ, dán đè: đặt xuống.
- Đọc ba nguyên liệu đầu của thành phần: có đúng thứ bạn muốn mua là chính không.
- Nhìn khối lượng tịnh, nhẩm giá theo kg hoặc theo lít để so với gói bên cạnh.
- Tìm tên, địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm và xuất xứ.
- Liếc dòng bảo quản: hàng phải giữ lạnh mà đang nằm ở kệ thường là dấu hiệu xấu.
Thử đọc nhãn ba món quen
Chai nước mắm. Ngoài thành phần, nước mắm thường ghi độ đạm, tính bằng gam nitơ trong một lít (nhiều chai viết tắt là "độ đạm" hoặc "°N"). Độ đạm cao cho vị đậm, nhưng đừng chỉ nhìn con số: chai ghi độ đạm cao mà thành phần có thêm chất điều vị, chất tạo ngọt, nước thì đó vẫn là nước mắm đã pha. Nước mắm truyền thống thường để lâu được, nhưng sau khi mở nên đậy kín, tránh nắng để màu và mùi không xuống nhanh.
Hũ mật ong. Tên hàng nên là "mật ong", thành phần chỉ có mật ong. Một số hũ ghi thêm nguồn hoa như hoa nhãn, hoa cà phê, hoa bạc hà. Hướng dẫn thường khuyên không dùng cho trẻ dưới một tuổi; nhãn thiếu dòng cảnh báo này là nhãn làm ẩu.
Túi hạt điều rang muối. Đọc khối lượng tịnh để quy ra giá mỗi ký, xem thành phần có dầu thực vật hay không (rang khô không dầu thì sẽ ghi rõ), và chú ý cảnh báo dị ứng hạt. Nhãn tốt còn ghi phân loại hạt nguyên hay hạt vỡ, vì hai loại chênh giá khá xa.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm không ghi hạn sử dụng có sao không?
Với thực phẩm đóng gói sẵn, hạn sử dụng là thông tin bắt buộc. Thiếu dòng này là thiếu thông tin quan trọng nhất để bạn đánh giá độ an toàn. Một số mặt hàng như muối, đường có quy định riêng, nhưng với sản vật đóng gói thông thường thì nên tránh.
Nhãn ghi "không chất bảo quản" có đáng tin không?
Đó là lời công bố của nhà sản xuất, họ phải chịu trách nhiệm về tính trung thực. Bạn có thể đối chiếu dòng thành phần. Lưu ý muối, đường, giấm cũng giúp bảo quản tự nhiên, nên hàng không chất bảo quản vẫn có thể để khá lâu.
Hàng xách tay không có nhãn phụ có nên mua?
Hàng xách tay không có nhãn phụ tiếng Việt nghĩa là không có đơn vị nào trong nước chịu trách nhiệm về chất lượng. Nếu mua, hãy chọn người bán bạn tin, đọc kỹ nhãn gốc và hạn dùng, và chấp nhận khó khiếu nại khi có vấn đề.
Định lượng 500 g có tính cả hộp không?
Không. Định lượng phải là khối lượng tịnh của sản phẩm, không gồm bao bì. Với đồ ngâm như ô liu, măng, mắm có nước, một số nhãn ghi thêm khối lượng cái, tức phần đặc sau khi chắt nước.
Làm sao biết đơn vị ghi trên nhãn có thật?
Có thể tra tên doanh nghiệp trên cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc gia để xem có tồn tại và đang hoạt động không. Với sản phẩm OCOP hay chỉ dẫn địa lý, có thể đối chiếu trên trang thông tin chính thức của tỉnh hoặc cơ quan sở hữu trí tuệ.
