Trà sen Tây Hồ là thứ trà mà người Hà Nội gọi bằng giọng kính nể: một kg trà phải dùng tới cả nghìn bông sen, mỗi bông chỉ lấy một nhúm gạo sen nhỏ xíu, mùa làm chỉ kéo dài vài tuần đầu hè. Cũng vì quý như vậy nên trà sen là một trong những sản vật bị làm nhái nhiều nhất.
Trên thị trường có ít nhất ba thứ cùng gọi là trà sen: trà ướp gạo sen theo lối cổ, trà ướp nguyên bông, và trà tẩm hương liệu sen. Giá của chúng chênh nhau rất xa. Biết cách nhận diện, bạn sẽ trả đúng tiền cho đúng thứ.
Ướp trà bằng gạo sen: công đoạn làm nên giá
Sen dùng để ướp truyền thống là sen Bách diệp ở Hồ Tây, hoa nhiều cánh, hương đậm. Sen được hái lúc tờ mờ sáng khi hoa vừa hé, đem về tách lấy “gạo sen” là phần bao phấn trắng ngà ở đầu nhị. Đây là việc làm bằng tay, chậm và tỉ mỉ; hương sen nằm chủ yếu ở phần gạo này.
Trà nền thường là chè búp Thái Nguyên loại ngon, sao khô kỹ. Người ướp rải xen kẽ một lớp trà, một lớp gạo sen, ủ kín cho trà hút hương, rồi sấy nhẹ, sàng bỏ gạo cũ, sau đó lặp lại với gạo mới. Tuỳ nhà, một mẻ trà sen ngon phải qua nhiều lượt ướp như vậy. Người làm nghề hay nói cần khoảng trên dưới một nghìn bông sen cho một kg trà.
Diện tích sen trên Hồ Tây ngày càng thu hẹp, nhiều nhà ướp phải dùng sen Bách diệp trồng ở đầm khác quanh Hà Nội. Điều đó không làm trà kém đi nếu sen tốt, nhưng bạn nên hiểu rằng chữ “Tây Hồ” trên gói trà ngày nay thường chỉ lối ướp và người ướp nhiều hơn là chỉ nơi hái sen.
Ba loại trà sen trên thị trường
Mức giá dưới đây chỉ để so sánh tương đối, giá thật thay đổi theo năm sen và người ướp.
| Loại | Cách làm | Hương khi pha | Giá tương đối |
|---|---|---|---|
| Trà ướp gạo sen | Trà búp ướp nhiều lượt với gạo sen tươi, sấy, sàng | Thoang thoảng, sâu, lẫn với hương chè; nhạt dần qua các nước pha | Cao nhất, nhà ướp kỹ có thể từ khoảng một triệu đồng mỗi lạng trở lên |
| Trà ướp bông | Cho trà vào lòng bông sen đang hé, buộc lại qua đêm rồi lấy ra | Thơm nhẹ, tươi; mỗi bông chỉ ướp được ít trà | Thường bán theo bông, hợp làm quà, dùng trong thời gian ngắn |
| Trà tẩm hương liệu sen | Trà thường phun hoặc trộn hương sen công nghiệp | Thơm nồng ngay khi mở túi, hương giữ y nguyên đến nước thứ ba | Rẻ, vài chục đến vài trăm nghìn đồng mỗi gói |
Cách nhận biết trà ướp gạo sen thật
Không có phép thử nào chắc chắn tuyệt đối, nhưng gộp các dấu hiệu sau lại thì khó bị lừa.
- Ngửi túi khô: trà ướp gạo sen thơm sâu nhưng không xộc lên mũi. Hương liệu thì thơm gắt, ngọt như kẹo, ngửi lâu thấy hắc.
- Xem kỹ cánh trà: đôi khi còn sót vài hạt gạo sen nhỏ màu vàng ngà lẫn trong trà. Không có cũng chưa phải giả, nhưng có là một điểm cộng.
- Pha lần đầu: hương sen hoà vào hương chè, vị chè vẫn rõ. Trà hương liệu hay cho cảm giác “thơm một nẻo, vị một nẻo”.
- Pha tới nước thứ ba: trà ướp thật nhạt hương dần một cách tự nhiên. Hương liệu thì gần như không đổi, có khi còn để lại mùi trên đầu ngón tay sau khi bốc trà.
- Đặt giá cạnh công sức: một kg trà cần cả nghìn bông sen và nhiều ngày công. Gói trà sen vài chục nghìn đồng không thể là trà ướp gạo sen.
Các loại trà ướp hoa khác cũng nên biết
Trà nhài. Ướp với hoa nhài nở về đêm, hương thanh và ngọt, giá dễ chịu hơn trà sen. Trà nhài ướp thật có thể còn sót cánh hoa khô màu ngà; hương liệu nhài thì thơm hăng.
Trà ngâu. Hoa ngâu nhỏ li ti màu vàng, thơm nhẹ, một thứ trà của người Hà Nội xưa, nay khá hiếm.
Trà sói. Ướp hoa sói, hương kín đáo, hợp người không thích hương mạnh.
Trà bưởi. Ướp hoa bưởi mùa xuân, hương the mát, ít gặp trên thị trường.
Pha trà sen và giữ hương
Trà sen nên pha ấm nhỏ, nước khoảng 85–90 độ, lượng trà ít hơn bình thường một chút để không át hương. Hãm ngắn, rót hết ra chén. Uống buổi sáng, khi miệng chưa ăn đồ đậm vị, mới cảm nhận rõ hương sen; uống kèm bánh ngọt quá nhiều đường sẽ làm mất hương.
Hương sen bay hơi nhanh hơn hương chè. Trà sen cần đóng kín tuyệt đối, tốt nhất chia túi nhỏ hút chân không, để nơi mát và tối, tránh xa bếp, gia vị, tủ quần áo có long não. Mở túi nào uống hết túi đó trong vài tuần. Nhìn chung nên dùng trong năm; để qua năm sau hương sen yếu đi rõ.
Nếu mua trà ướp bông, hãy dùng sớm trong vài ngày và để ngăn mát, vì bông sen tươi dễ ẩm và úng. Gỡ bông khi pha, chỉ dùng phần trà bên trong.
Mua trà sen làm quà: hỏi gì người bán
Trà sen thường được mua để biếu, nên càng cần rõ ràng. Trước khi trả tiền, bạn nên hỏi hoặc kiểm tra:
- Trà ướp gạo sen hay ướp bông, ướp mấy lượt, sen lấy ở đâu. Người ướp thật trả lời cụ thể và không ngại kể công đoạn.
- Trà ướp mùa sen năm nào. Trà ướp từ hai ba năm trước mà vẫn bán như hàng mới thì hương đã giảm nhiều.
- Trà nền là chè gì. Trà sen ngon phải dùng chè búp tốt; chè nền kém thì hương sen cũng không cứu được vị chát gắt.
- Cách đóng gói. Hộp đẹp nhưng bên trong không có túi kín thì hương sẽ bay rất nhanh, nhất là khi người nhận cất đi vài tháng mới mở.
- Có cho pha thử hay mua lượng nhỏ trước không. Với số tiền lớn, nên thử trước một ấm.
Hồ Tây và nghề ướp trà ngày nay
Nghề ướp trà sen gắn với các làng ven Hồ Tây, nơi trước đây đầm sen nối nhau. Ngày nay số gia đình còn giữ nghề không nhiều, và mỗi nhà một bí quyết riêng về số lượt ướp, độ sấy, cách chọn chè nền. Chính vì vậy, trà sen của hai nhà khác nhau có thể rất khác vị dù cùng gọi là trà sen Tây Hồ.
Ngoài trà sen ướp khô để lâu, mùa sen ở Hà Nội còn có thú uống trà ướp bông ngay trong ngày, hay chè ướp sen pha với nước đun từ sương đọng trên lá sen theo lối chơi cầu kỳ của người xưa. Những thú này giờ chủ yếu còn trong vài gia đình và các buổi thưởng trà, không phải hàng hoá bán đại trà.
Những hiểu lầm thường gặp về trà sen
Hiểu lầm thứ nhất là trà sen càng thơm càng tốt. Trà ướp gạo sen ngon có hương thanh, kín đáo, càng uống càng thấy; hương sực nức ngay khi mở túi thường là dấu hiệu ngược lại. Hiểu lầm thứ hai là trà sen phải pha thật đặc mới dậy hương. Thực ra pha đặc chỉ làm chè nền chát lên và che mất hương sen. Hiểu lầm thứ ba là trà sen để càng lâu càng quý như rượu; với trà sen, thời gian chỉ lấy đi hương.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào mua trà sen Tây Hồ là chuẩn nhất?
Sen Bách diệp nở rộ khoảng đầu hè, thường từ tháng 5 đến tháng 7 dương lịch. Trà ướp trong mùa này rồi bán dần cả năm, nên mua lúc nào cũng được, quan trọng là hỏi rõ trà ướp năm nào.
Trà sen có hạn dùng bao lâu?
Trà không hỏng nhanh nếu đóng kín, nhưng hương sen giảm dần theo thời gian. Nhiều người khuyên dùng trong khoảng một năm kể từ mùa ướp. Gói đã mở nên dùng trong vài tuần.
Trà sen đắt có phải luôn là trà ướp gạo sen?
Không. Giá cao chỉ là điều kiện cần. Hàng tẩm hương liệu đóng hộp sang vẫn có thể bán giá cao. Cần kết hợp cách ngửi, pha nhiều nước và hỏi rõ người ướp, năm ướp.
Có thể tự ướp trà sen tại nhà không?
Cách đơn giản nhất là ướp bông: chọn bông sen vừa hé buổi sớm, cho một nhúm chè búp vào giữa, buộc nhẹ cánh, để qua đêm rồi lấy trà ra. Ướp gạo sen nhiều lượt cần nhiều sen và kinh nghiệm sấy.
Pha trà sen bằng nước sôi được không?
Không nên. Nước sôi già làm hương sen bay đi nhanh và làm chè nền đắng. Để nước sôi nguội bớt vài phút, khoảng 85–90 độ, rồi mới pha.
