Rượu thủ công và rượu pha cồn: dấu hiệu nghi ngờ và cách tránh ngộ độc

Mỗi năm báo chí vẫn đưa tin những vụ ngộ độc rượu nặng, có người tử vong, đa số liên quan đến rượu không rõ nguồn gốc, được pha từ cồn công nghiệp chứa methanol. Nạn nhân thường không hề biết mình uống phải thứ gì: rượu trông trong, thơm, đựng trong can hoặc chai không nhãn, mua của người quen hoặc quán quen.

Bài này không nhằm khiến bạn sợ rượu làng nghề, mà để biết rõ nguy cơ đến từ đâu, những mẹo truyền miệng nào không đáng tin, dấu hiệu nào đáng ngờ và phải làm gì khi nghi ngờ ngộ độc. Đây là kiến thức nên có trong mọi gia đình, kể cả nhà ít uống rượu.

Methanol từ đâu ra và vì sao nguy hiểm

Rượu uống được là ethanol. Methanol là một loại cồn khác, trông và ngửi gần như giống hệt, nhưng khi vào cơ thể được chuyển hoá thành các chất độc gây tổn thương thần kinh, đặc biệt là thần kinh thị giác, gây toan chuyển hoá, có thể dẫn đến mù loà hoặc tử vong. Lượng methanol không lớn cũng đủ gây hậu quả nghiêm trọng.

Nguồn nguy hiểm nhất là rượu pha từ cồn công nghiệp có methanol, loại cồn dùng cho sơn, mực, nhiên liệu, rồi thêm nước và hương liệu bán như rượu nấu. Đây là hành vi gian lận và vi phạm pháp luật, nhưng vẫn xảy ra vì lợi nhuận cao.

Rượu lên men chưng cất tự nhiên cũng sinh ra một lượng methanol nhỏ, nhiều hơn khi nguyên liệu giàu pectin như trái cây, vỏ quả, hoặc khi nấu không đúng cách. Người nấu có nghề bỏ đi phần rượu đầu, nơi tập trung nhiều chất dễ bay hơi. Rượu nấu tại các cơ sở có kiểm soát, công bố chất lượng sẽ được kiểm tra các chỉ tiêu này.

Mẹo dân gian không giúp phát hiện methanol

Đốt thử xem lửa xanh hay đỏ. Cả ethanol và methanol đều cháy với ngọn lửa xanh nhạt, khó phân biệt bằng mắt thường. Lửa cháy đẹp không chứng minh rượu an toàn.

Lắc xem tăm nhiều hay ít. Tăm phụ thuộc nồng độ cồn tổng và có thể tạo bằng phụ gia; rượu pha methanol vẫn có tăm như thường.

Ngửi, nếm thấy thơm, êm. Methanol không có mùi vị đủ khác biệt để mũi lưỡi người phân biệt được, nhất là khi đã pha hương liệu.

Uống thử một chút xem có sao không. Triệu chứng ngộ độc methanol thường xuất hiện chậm sau nhiều giờ. Uống thử không khó chịu ngay không có nghĩa là an toàn.

Mua của người quen là yên tâm. Người quen có thể cũng mua lại từ nơi khác mà không biết nguồn. Lòng tin không thay được nguồn gốc rõ ràng.

Những dấu hiệu nên khiến bạn dừng lại

Không có dấu hiệu nào khẳng định chắc chắn, nhưng gặp một hoặc vài điểm sau thì không nên mua, không nên uống:

• Rượu đựng trong can nhựa, chai tái sử dụng, không nhãn, không tên cơ sở, không ghi nồng độ.
• Giá rẻ bất thường so với rượu nấu từ gạo, nếp cùng loại.
• Người bán không nói được rượu nấu ở đâu, từ gì, ai nấu.
• Mùi hắc như cồn y tế, cay xé lưỡi, nóng rát cổ ngay ngụm đầu.
• Rượu ngâm sẵn bán đại trà ở nơi không rõ nguồn, nhất là bình ngâm lớn ở quán ven đường.
• Có tin cảnh báo ngộ độc rượu ở địa phương gần đây.

Nguyên tắc mua rượu an toàn

Cách bảo vệ hiệu quả nhất là kiểm soát nguồn mua, không phải thử rượu bằng giác quan:

• Mua rượu đóng chai có nhãn hàng hoá ghi tên, địa chỉ cơ sở sản xuất, nồng độ, dung tích, ngày sản xuất.
• Với rượu làng nghề, chọn hộ, cơ sở có giấy phép sản xuất rượu thủ công để kinh doanh và có công bố sản phẩm theo quy định.
• Không mua rượu bán rong, rượu can không nhãn, rượu “nhà nấu” do người lạ giới thiệu.
• Ở quán ăn, nếu nghi ngờ rượu quán tự pha, hãy gọi rượu đóng chai nguyên niêm hoặc chọn đồ uống khác.
• Khi tổ chức tiệc, cỗ cưới, đám giỗ, đặt rượu từ nguồn rõ ràng; một mẻ rượu xấu có thể gây ngộ độc cho cả chục người cùng lúc.

Dấu hiệu ngộ độc và việc cần làm ngay

Ngộ độc rượu, đặc biệt ngộ độc methanol, cần được cấp cứu càng sớm càng tốt. Triệu chứng có thể đến chậm sau nhiều giờ, có khi tới một ngày sau khi uống.

1. Nhận biết: nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn, nôn, đau bụng, mệt lả, khó thở; đặc biệt cảnh giác khi nhìn mờ, nhìn như có sương mù, sợ ánh sáng, lơ mơ, co giật.
2. Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất, không chờ “ngủ một giấc cho tỉnh”.
3. Báo cho nhân viên y tế người bệnh đã uống rượu gì, ở đâu, khoảng bao nhiêu, bao lâu trước; mang theo chai, can rượu nếu còn.
4. Báo cho những người cùng uống để họ đi khám, kể cả khi chưa có triệu chứng.
5. Không tự gây nôn cho người đang lơ mơ, không cho uống thêm thứ gì theo mẹo dân gian. Đặt người bệnh nằm nghiêng nếu nôn hoặc li bì để tránh sặc.

Phần còn lại là thói quen uống

Ngay cả với rượu an toàn, uống nhiều trong thời gian ngắn vẫn có thể gây ngộ độc ethanol cấp, nguy hiểm không kém. Uống chậm, ăn kèm thức ăn, uống thêm nước lọc, không thi uống, không uống khi đang dùng thuốc mà bác sĩ dặn kiêng rượu. Người dưới 18 tuổi, phụ nữ mang thai không nên uống rượu. Đã uống rượu bia thì không lái xe: pháp luật hiện hành cấm điều khiển phương tiện khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn.

Quy định với rượu thủ công: người mua nên biết gì

Theo các quy định hiện hành về kinh doanh rượu, cơ sở nấu rượu thủ công để bán phải có giấy phép sản xuất, rượu đưa ra thị trường phải có công bố sản phẩm và nhãn hàng hoá đầy đủ. Rượu nấu để gia đình tự dùng thì không thuộc diện này, nhưng cũng không được đem bán.

Với người mua, điều này có ý nghĩa thực tế: chai rượu có nhãn ghi tên cơ sở, địa chỉ, nồng độ, ngày sản xuất là chai có người chịu trách nhiệm. Khi xảy ra sự cố, cơ quan chức năng truy được nguồn. Can rượu không nhãn thì không ai chịu trách nhiệm cả.

Nếu đặt rượu cho đám cưới, đám giỗ ở quê, hãy chọn cơ sở nấu có giấy phép trong vùng, hỏi xem họ đã kiểm nghiệm chất lượng chưa. Đây là khoản tiết kiệm không đáng để đánh đổi. Khi nhận rượu, giữ lại một chai mẫu có nhãn cho đến khi tiệc xong, phòng khi cần đối chiếu.

Ai cần đặc biệt cẩn trọng

Người uống ở quán bình dân, quán nhậu ven đường. Rượu quán tự pha, rượu ngâm bình lớn khó kiểm soát nguồn nhất.

Người lao động xa nhà, công nhân, học sinh, sinh viên. Thường mua rượu rẻ theo can, theo lít, dễ gặp hàng pha cồn.

Gia đình tổ chức tiệc đông người. Một nguồn rượu xấu có thể ảnh hưởng đến nhiều người cùng lúc.

Người đi du lịch vùng lạ. Rượu mời ở quán, ở chợ nơi mình không quen biết rất khó đánh giá. Chọn rượu đóng chai nguyên niêm, hoặc chỉ nếm chút ít ở cơ sở có tên tuổi.